Kaan
New member
Bu soru Murat'ın aklına çocukluğunda dinlediği masalları getirdi. Masallarda dürüstlük, iyilik, sözünde durmak ve başkalarına yardım etmek çoğu zaman olumlu özellikler olarak anlatılırdı. Kurnazlıkla başkalarını aldatan karakterler ise genellikle sonunda yaptıklarının karşılığını alırdı.
Fakat gerçek hayat masallardaki kadar basit değildi.
Tarih boyunca insanlar dayanışma sayesinde hayatta kaldı. Komşuların birbirine yardım etmesi, ailelerin zor zamanlarda birbirini desteklemesi, esnafın müşterileriyle uzun süreli güven ilişkileri kurması toplumsal hayatın önemli parçalarıydı. Güven olmadan ortak iş yapmak, alışverişte bulunmak veya birlikte yaşamak oldukça zorlaşırdı.
Öte yandan insanların güvenini kötüye kullananlar da her dönemde vardı. Bu nedenle deneyim, ihtiyat ve başkalarının niyetlerini değerlendirme becerisi önem kazandı.
Toplumların güven anlayışı da zamanla değişti. Küçük bir yerleşim yerinde herkesin birbirini tanıdığı dönemlerde kişinin itibarı, sözünün değeri ve ailesinin geçmişi önemli görülebilirdi. Büyük şehirlerde ve daha anonim ilişkilerin yaygın olduğu ortamlarda ise insanlar tanımadıkları kişilerle daha sık karşılaşmaya başladı. Bu durum, güvenin nasıl kurulacağına ilişkin yeni soruları beraberinde getirdi.
Bugün de benzer bir ikilem yaşıyoruz. Bir yandan insanlara güvenmek istiyoruz, diğer yandan dolandırıcılık, sahte kimlikler ve yanıltıcı vaatler karşısında dikkatli olmamız gerekiyor.
Dolayısıyla saflık olarak adlandırılan davranışın anlamı, içinde bulunulan koşullara göre değişebilir. Tanıdığınız bir komşuya destek olmakla kimliğini doğrulamadığınız bir yabancıya banka şifrenizi vermek aynı şey değildir.
İlkinde toplumsal dayanışma ve makul bir güven söz konusu olabilir. İkincisinde ise ciddi bir güvenlik riski vardır.
Buradaki ayrım, iyilik yapmakla yapmamak arasında değil; güveni hangi koşullarda, hangi ölçüde ve hangi bilgiler ışığında kurduğumuz arasındadır.
5. Saf Olmakla Aptal Olmak Arasındaki Fark
Bir gün Murat, Selin'e şu soruyu sordu:
“Peki, biri sürekli aynı hatayı yapıyorsa ona saf demek yanlış mı?”
Selin hemen cevap vermedi. Bir süre düşündükten sonra şöyle dedi:
“Önce neden aynı hatayı yaptığını anlamak gerekir.”
Bu cevap, ikisinin de konuyu daha derin düşünmesini sağladı.
Bir insanın deneyimsiz olması, bir konuda yeterince bilgi sahibi olmaması veya başkalarının niyetlerini doğru değerlendirememesi mümkündür. Bunlar öğrenmeyle ve deneyimle değişebilecek durumlardır.
Örneğin, internet üzerinden ilk kez alışveriş yapan biri sahte bir siteye denk gelebilir. Bu kişinin dolandırılması, onun zekâsız olduğunu göstermez. Sahte siteler gerçek sitelere benzeyecek biçimde tasarlanabilir ve deneyimli insanlar da zaman zaman yanıltıcı bilgilere inanabilir.
Ancak kişi yaşadığı olaydan sonra belirtileri öğrenir, güvenilir kaynaklardan bilgi edinir ve benzer durumlarda daha dikkatli davranırsa deneyim kazanmış olur.
Başka bir örnek düşünelim. Bir arkadaşınız defalarca sizden borç alıyor, geri ödemiyor ve her seferinde yeni bir gerekçe sunuyor. Siz de aynı davranışın tekrarlandığını bildiğiniz hâlde kendi bütçenizi zorlayarak ona para vermeye devam ediyorsunuz.
Bu durumda mesele yalnızca iyi niyet değildir. Kendi ihtiyaçlarınızı ve sınırlarınızı koruyamamanız, suçluluk duygusuyla karar vermeniz veya karşı tarafın değişeceğine dair gerçekçi olmayan bir beklenti taşımanız da etkili olabilir.
Yine de böyle bir davranışa doğrudan “aptallık” etiketi yapıştırmak, sorunun nedenini anlamayı zorlaştırır.
Daha faydalı sorular şunlardır:
- Bu kişi hangi bilgiyi gözden kaçırıyor?
- Kararını korku, baskı, suçluluk veya aşırı güven etkiliyor olabilir mi?
- Aynı durumun tekrarlanmaması için hangi sınırlar belirlenebilir?
- Kişi yardım etmek isterken kendisini de koruyabilir mi?
İnsanları etiketlemek kolaydır. Onların davranışlarını anlamaya çalışmak ise daha fazla emek ister.
6. Gerçek Hayatta Saf Diye Anılan İnsanların En Büyük Sorunu
Hikâyemize geri dönelim.
Aradan birkaç ay geçmişti. Murat'ın çalıştığı yerde yeni bir proje başlamış, ekipteki herkesin görevleri yeniden düzenlenmişti. Projenin yöneticisi, çalışanlardan bazılarına yoğun sorumluluklar verirken bazı kişilerin emeğini yeterince görünür kılmıyordu.
Murat, ekip arkadaşlarının işlerini kolaylaştırmak için sık sık fazladan görev alıyordu. Birinin raporunu kontrol ediyor, başka birinin yetişmeyen sunumuna yardım ediyor, kendi işini bitirdikten sonra başkalarının eksiklerini tamamlıyordu.
Başlangıçta bu davranışlar takdir edildi. Ancak zamanla bazı çalışanlar Murat'ın yardımını doğal bir hak gibi görmeye başladı. Kendi sorumluluklarını zamanında yerine getirmeyenler bile işlerini onun tamamlayacağını düşünüyordu.
Bir gün Murat, önemli bir raporu yetiştirmek için akşam geç saate kadar çalıştı. Ertesi sabah toplantıda yöneticisi, rapordaki başarıyı başka bir çalışana mal edince Murat ilk kez gerçekten öfkelendi.
Akşam Selin'le buluştuğunda olanları anlattı.
“Sanırım herkesin işini yaparak iyi bir insan olduğumu göstermeye çalışırken kendi emeğimi görünmez hâle getirdim,” dedi.
Selin ona katılmakla birlikte başka bir noktaya da dikkat çekti:
“İnsanlara yardım etmek kötü değil. Ama yardımın sürekli tek taraflı olduğu bir ilişkide bir sorun vardır. Senin de emeğinin görülmesine, dinlenmeye ve gerektiğinde hayır demeye hakkın var.”
Murat ertesi gün yöneticisiyle konuşmaya karar verdi. Önce yaptığı işleri ve harcadığı zamanı listeledi. Ardından görev dağılımının netleştirilmesini istedi. Yeni bir iş üstlenmeden önce mevcut sorumluluklarını tamamlayıp tamamlayamayacağını değerlendireceğini belirtti.
Bu kez çözüm odaklı davranmak, yalnızca daha çok çalışmak anlamına gelmiyordu. Sorunun nereden kaynaklandığını tespit etmek, kanıtları ortaya koymak ve sürdürülebilir bir iş düzeni kurmak anlamına geliyordu.
Selin'in empatik yaklaşımı da Murat'ın kendisini suçlamadan durumu değerlendirmesine yardımcı olmuştu.
Murat sonunda şunu fark etti: İyi niyetli olmak, başkalarının bütün yükünü üstlenmek zorunda olmak demek değildi.
Bu hikâyenin önemli noktalarından biri de burada yatıyor. Bazı insanlar başkalarının onları bencil bulmasından korktukları için sınır koyamaz. Bazıları çatışmadan kaçınmak için istemedikleri şeyleri kabul eder. Bazılarıysa sevilmek veya takdir edilmek amacıyla sürekli fedakârlık yapar.
Böyle durumlarda kişiye saf demek yerine, kendi ihtiyaçlarını ifade etme ve ilişkilerinde denge kurma becerilerini geliştirmesine yardımcı olmak çok daha anlamlıdır.
7. Bir İnsan Saf Olduğunu Nasıl Anlar?
Bu sorunun tek bir cevabı yoktur. Çünkü kolay güvenmek, her zaman yanlış karar vermek anlamına gelmez. İnsan ilişkilerinde belirleyici olan, kişinin karşısındaki insanı nasıl değerlendirdiği ve deneyimlerinden nasıl yararlandığıdır.
Bununla birlikte, bazı davranışlar üzerinde düşünmek yararlı olabilir.
Birincisi, sözlerle davranışlar arasındaki farkı gözlemlemek.
Bir insan sürekli yardım edeceğini söylüyor ama verdiği sözleri tutmuyorsa, yalnızca söylediklerine dayanarak karar vermek riskli olabilir. Güven, zaman içinde tutarlı davranışlarla güçlenir.
İkincisi, acele karar vermemek.
Özellikle para, iş, özel bilgiler veya önemli ilişkiler söz konusu olduğunda karar vermek için zaman istemek son derece doğaldır. Sizi hemen karar vermeye zorlayan, düşünmenize fırsat tanımayan kişiler karşısında dikkatli olmak gerekir.
Üçüncüsü, hayır diyebilmek.
Bir talebi reddetmek, kötü bir insan olduğunuzu göstermez. Herkesin zamanı, enerjisi ve maddi imkânları sınırlıdır. Başkalarının ihtiyaçlarını önemsemek kadar kendi ihtiyaçlarınızı da dikkate almak gerekir.
Dördüncüsü, hatalardan ders çıkarmak.
Herkes yanılabilir. Önemli olan, yanılmanın ardından ne yaptığımızdır. Bir deneyimi değerlendirmek, benzer riskleri tanımak ve gerektiğinde yardım istemek kişinin karar verme becerisini geliştirebilir.
Beşincisi, başkalarının etiketlerine körü körüne inanmamak.
Çevrenizdeki biri size sürekli saf olduğunuzu söylüyorsa, bunun hangi davranışınıza dayandığını sorgulayın. Belki gerçekten daha dikkatli olmanız gereken bir durum vardır. Belki de o kişi, sizin yardımseverliğinizden yararlanmak istiyordur veya sizinle farklı değerlere sahiptir.
Fakat gerçek hayat masallardaki kadar basit değildi.
Tarih boyunca insanlar dayanışma sayesinde hayatta kaldı. Komşuların birbirine yardım etmesi, ailelerin zor zamanlarda birbirini desteklemesi, esnafın müşterileriyle uzun süreli güven ilişkileri kurması toplumsal hayatın önemli parçalarıydı. Güven olmadan ortak iş yapmak, alışverişte bulunmak veya birlikte yaşamak oldukça zorlaşırdı.
Öte yandan insanların güvenini kötüye kullananlar da her dönemde vardı. Bu nedenle deneyim, ihtiyat ve başkalarının niyetlerini değerlendirme becerisi önem kazandı.
Toplumların güven anlayışı da zamanla değişti. Küçük bir yerleşim yerinde herkesin birbirini tanıdığı dönemlerde kişinin itibarı, sözünün değeri ve ailesinin geçmişi önemli görülebilirdi. Büyük şehirlerde ve daha anonim ilişkilerin yaygın olduğu ortamlarda ise insanlar tanımadıkları kişilerle daha sık karşılaşmaya başladı. Bu durum, güvenin nasıl kurulacağına ilişkin yeni soruları beraberinde getirdi.
Bugün de benzer bir ikilem yaşıyoruz. Bir yandan insanlara güvenmek istiyoruz, diğer yandan dolandırıcılık, sahte kimlikler ve yanıltıcı vaatler karşısında dikkatli olmamız gerekiyor.
Dolayısıyla saflık olarak adlandırılan davranışın anlamı, içinde bulunulan koşullara göre değişebilir. Tanıdığınız bir komşuya destek olmakla kimliğini doğrulamadığınız bir yabancıya banka şifrenizi vermek aynı şey değildir.
İlkinde toplumsal dayanışma ve makul bir güven söz konusu olabilir. İkincisinde ise ciddi bir güvenlik riski vardır.
Buradaki ayrım, iyilik yapmakla yapmamak arasında değil; güveni hangi koşullarda, hangi ölçüde ve hangi bilgiler ışığında kurduğumuz arasındadır.
5. Saf Olmakla Aptal Olmak Arasındaki Fark
Bir gün Murat, Selin'e şu soruyu sordu:
“Peki, biri sürekli aynı hatayı yapıyorsa ona saf demek yanlış mı?”
Selin hemen cevap vermedi. Bir süre düşündükten sonra şöyle dedi:
“Önce neden aynı hatayı yaptığını anlamak gerekir.”
Bu cevap, ikisinin de konuyu daha derin düşünmesini sağladı.
Bir insanın deneyimsiz olması, bir konuda yeterince bilgi sahibi olmaması veya başkalarının niyetlerini doğru değerlendirememesi mümkündür. Bunlar öğrenmeyle ve deneyimle değişebilecek durumlardır.
Örneğin, internet üzerinden ilk kez alışveriş yapan biri sahte bir siteye denk gelebilir. Bu kişinin dolandırılması, onun zekâsız olduğunu göstermez. Sahte siteler gerçek sitelere benzeyecek biçimde tasarlanabilir ve deneyimli insanlar da zaman zaman yanıltıcı bilgilere inanabilir.
Ancak kişi yaşadığı olaydan sonra belirtileri öğrenir, güvenilir kaynaklardan bilgi edinir ve benzer durumlarda daha dikkatli davranırsa deneyim kazanmış olur.
Başka bir örnek düşünelim. Bir arkadaşınız defalarca sizden borç alıyor, geri ödemiyor ve her seferinde yeni bir gerekçe sunuyor. Siz de aynı davranışın tekrarlandığını bildiğiniz hâlde kendi bütçenizi zorlayarak ona para vermeye devam ediyorsunuz.
Bu durumda mesele yalnızca iyi niyet değildir. Kendi ihtiyaçlarınızı ve sınırlarınızı koruyamamanız, suçluluk duygusuyla karar vermeniz veya karşı tarafın değişeceğine dair gerçekçi olmayan bir beklenti taşımanız da etkili olabilir.
Yine de böyle bir davranışa doğrudan “aptallık” etiketi yapıştırmak, sorunun nedenini anlamayı zorlaştırır.
Daha faydalı sorular şunlardır:
- Bu kişi hangi bilgiyi gözden kaçırıyor?
- Kararını korku, baskı, suçluluk veya aşırı güven etkiliyor olabilir mi?
- Aynı durumun tekrarlanmaması için hangi sınırlar belirlenebilir?
- Kişi yardım etmek isterken kendisini de koruyabilir mi?
İnsanları etiketlemek kolaydır. Onların davranışlarını anlamaya çalışmak ise daha fazla emek ister.
6. Gerçek Hayatta Saf Diye Anılan İnsanların En Büyük Sorunu
Hikâyemize geri dönelim.
Aradan birkaç ay geçmişti. Murat'ın çalıştığı yerde yeni bir proje başlamış, ekipteki herkesin görevleri yeniden düzenlenmişti. Projenin yöneticisi, çalışanlardan bazılarına yoğun sorumluluklar verirken bazı kişilerin emeğini yeterince görünür kılmıyordu.
Murat, ekip arkadaşlarının işlerini kolaylaştırmak için sık sık fazladan görev alıyordu. Birinin raporunu kontrol ediyor, başka birinin yetişmeyen sunumuna yardım ediyor, kendi işini bitirdikten sonra başkalarının eksiklerini tamamlıyordu.
Başlangıçta bu davranışlar takdir edildi. Ancak zamanla bazı çalışanlar Murat'ın yardımını doğal bir hak gibi görmeye başladı. Kendi sorumluluklarını zamanında yerine getirmeyenler bile işlerini onun tamamlayacağını düşünüyordu.
Bir gün Murat, önemli bir raporu yetiştirmek için akşam geç saate kadar çalıştı. Ertesi sabah toplantıda yöneticisi, rapordaki başarıyı başka bir çalışana mal edince Murat ilk kez gerçekten öfkelendi.
Akşam Selin'le buluştuğunda olanları anlattı.
“Sanırım herkesin işini yaparak iyi bir insan olduğumu göstermeye çalışırken kendi emeğimi görünmez hâle getirdim,” dedi.
Selin ona katılmakla birlikte başka bir noktaya da dikkat çekti:
“İnsanlara yardım etmek kötü değil. Ama yardımın sürekli tek taraflı olduğu bir ilişkide bir sorun vardır. Senin de emeğinin görülmesine, dinlenmeye ve gerektiğinde hayır demeye hakkın var.”
Murat ertesi gün yöneticisiyle konuşmaya karar verdi. Önce yaptığı işleri ve harcadığı zamanı listeledi. Ardından görev dağılımının netleştirilmesini istedi. Yeni bir iş üstlenmeden önce mevcut sorumluluklarını tamamlayıp tamamlayamayacağını değerlendireceğini belirtti.
Bu kez çözüm odaklı davranmak, yalnızca daha çok çalışmak anlamına gelmiyordu. Sorunun nereden kaynaklandığını tespit etmek, kanıtları ortaya koymak ve sürdürülebilir bir iş düzeni kurmak anlamına geliyordu.
Selin'in empatik yaklaşımı da Murat'ın kendisini suçlamadan durumu değerlendirmesine yardımcı olmuştu.
Murat sonunda şunu fark etti: İyi niyetli olmak, başkalarının bütün yükünü üstlenmek zorunda olmak demek değildi.
Bu hikâyenin önemli noktalarından biri de burada yatıyor. Bazı insanlar başkalarının onları bencil bulmasından korktukları için sınır koyamaz. Bazıları çatışmadan kaçınmak için istemedikleri şeyleri kabul eder. Bazılarıysa sevilmek veya takdir edilmek amacıyla sürekli fedakârlık yapar.
Böyle durumlarda kişiye saf demek yerine, kendi ihtiyaçlarını ifade etme ve ilişkilerinde denge kurma becerilerini geliştirmesine yardımcı olmak çok daha anlamlıdır.
7. Bir İnsan Saf Olduğunu Nasıl Anlar?
Bu sorunun tek bir cevabı yoktur. Çünkü kolay güvenmek, her zaman yanlış karar vermek anlamına gelmez. İnsan ilişkilerinde belirleyici olan, kişinin karşısındaki insanı nasıl değerlendirdiği ve deneyimlerinden nasıl yararlandığıdır.
Bununla birlikte, bazı davranışlar üzerinde düşünmek yararlı olabilir.
Birincisi, sözlerle davranışlar arasındaki farkı gözlemlemek.
Bir insan sürekli yardım edeceğini söylüyor ama verdiği sözleri tutmuyorsa, yalnızca söylediklerine dayanarak karar vermek riskli olabilir. Güven, zaman içinde tutarlı davranışlarla güçlenir.
İkincisi, acele karar vermemek.
Özellikle para, iş, özel bilgiler veya önemli ilişkiler söz konusu olduğunda karar vermek için zaman istemek son derece doğaldır. Sizi hemen karar vermeye zorlayan, düşünmenize fırsat tanımayan kişiler karşısında dikkatli olmak gerekir.
Üçüncüsü, hayır diyebilmek.
Bir talebi reddetmek, kötü bir insan olduğunuzu göstermez. Herkesin zamanı, enerjisi ve maddi imkânları sınırlıdır. Başkalarının ihtiyaçlarını önemsemek kadar kendi ihtiyaçlarınızı da dikkate almak gerekir.
Dördüncüsü, hatalardan ders çıkarmak.
Herkes yanılabilir. Önemli olan, yanılmanın ardından ne yaptığımızdır. Bir deneyimi değerlendirmek, benzer riskleri tanımak ve gerektiğinde yardım istemek kişinin karar verme becerisini geliştirebilir.
Beşincisi, başkalarının etiketlerine körü körüne inanmamak.
Çevrenizdeki biri size sürekli saf olduğunuzu söylüyorsa, bunun hangi davranışınıza dayandığını sorgulayın. Belki gerçekten daha dikkatli olmanız gereken bir durum vardır. Belki de o kişi, sizin yardımseverliğinizden yararlanmak istiyordur veya sizinle farklı değerlere sahiptir.